Είναι δυο χρόνια τώρα που η κοινωνία μας βυθίζεται στον βούρκο της κρίσης και της υποβάθμισης. Δεν μπορεί να ισχυριστεί κάποιος βέβαια ότι ήμασταν και μια απόλυτα υγιής κοινωνία και ξαφνικά εκπέσαμε αλλά σίγουρα η βίαιη αναδιανομή του πλούτου προς τους έχοντες και η φτωχοποίηση των κατώτερων και μέσων στρωμάτων έχει σχεδόν αποσυνθέσει τον κοινωνικό ιστό. Σε αυτές τις περιστάσεις όλοι νιώθουμε ότι κάτι πρέπει να γίνει, αλλά συνήθως δεν ξέρουμε τι. Μπορούμε να σκεφτούμε τι είναι αυτό που λείπει τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια από την ελληνική κοινωνία; Τι είναι αυτό που το ξέχασαν όσοι βολεύτηκαν και όσοι μπήκαν δυναμικά στο παιχνίδι του «υγιούς» ανταγωνισμού; Μια λέξη αρκεί: Αλληλεγγύη.

Τι είναι όμως η αλληλεγγύη και πώς μπορούμε να την ορίσουμε τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή; Τι πρέπει να κάνουμε για να την εκδηλώσουμε άμεσα; Ποιος τη χρειάζεται περισσότερο; Ποιος μπορεί να τη δώσει πιο εύκολα;

Συνήθως στην Ελλάδα υπάρχει μια παρανόηση στην έννοια της αλληλεγγύης. Οι περισσότεροι την συγχέουν με την Φιλανθρωπία. Όμως η φιλανθρωπία είναι το σύνηθες όχημα μερικών πλουσίων για να αγοράσουν λίγες από τις τύψεις τους, για όσα έχουν στερήσει από τους οικονομικά ασθενέστερους. Αυτό συμβαίνει βέβαια σε κάθε κοινωνική βαθμίδα. Οι πλούσιοι κάνουν δωρεές σ’ ένα νοσοκομείο, χτίζουν ξενώνες, χρηματοδοτούν εκδηλώσεις αγάπης και πού και πού σκάνε και αρκετά λεφτά σε κάποιον τηλεμαραθώνιο. Όλα αυτά με το αζημίωτο φυσικά, αφού όλοι γνωρίζουμε ότι οι δωρεές και οι χορηγίες, μέχρι πρότινος τουλάχιστον, προσέφεραν και συγκεκριμένες φοροαπαλλαγές. Οι φτωχότεροι, δίνουμε ένα ευρώ σε κάποιον ζητιάνο, μαζεύουμε παλιά ρούχα και τα δωρίζουμε σε ΜΚΟ και οι πιο τολμηροί συμμετέχουν και σε προγράμματα εθελοντικής εργασίας και βοήθειας, για ασθενέστερους. Κατά τη γνώμη μου όμως, όλα αυτά εκτός του ότι δεν αποτελούν μια ολοκληρωμένη μορφή εκδήλωσης της αλληλεγγύης μας, ίσως να διαιωνίζουν το πρόβλημα καθώς δε γίνονται προσπάθειες για ουσιαστικότερη βοήθεια σε αυτούς που την χρειάζονται.

Κατ’ αρχήν, όσοι προσφέρουν εθελοντικά την εργασία τους ή κάποια από τα πράγματα που δεν χρειάζονται -ακόμα και τα φραγκοδίφραγκα που δίνουμε σε κάποιον στα φανάρια- νομίζουν ότι βρίσκονται σε καλύτερη θέση και γι’ αυτό βοηθούν. Αυτό όμως αποτελεί προϋπόθεση της φιλανθρωπίας και όχι της αλληλεγγύης. Είμαστε αλληλέγγυοι σε ανθρώπους ίσους με εμάς, σε ανθρώπους που κατανοούμε τη θέση τους και ξέρουμε πως βοηθώντας τους ή κατανοώντας τις αντιδράσεις τους, θα ωφεληθούμε όλοι στο μέλλον. Αντίθετα παρατηρούμε πως όταν μια κοινωνική ομάδα αγωνίζεται για κάτι, οι περισσότεροι -ακολουθώντας τις καπιταλιστικές θεωρήσεις και τον λεγόμενο κοινωνικό αυτοματισμό- θυμώνουμε, σκεφτόμαστε την ενδεχόμενη ταλαιπωρία και τις δυσκολίες που θα μας δημιουργήσει μια απεργία ή μια κατάληψη. Δεν κατανοούμε πως όσοι θίγονται σήμερα, αν δεν τους συμπαρασταθούμε, θα είναι το προμήνυμα για την αυριανή μας πραγματικά δυσχερή θέση. Όσοι επιθυμούν μείωση των μισθών των δημοσίων υπαλλήλων, ξεχνούν ότι με αυτόν τον τρόπο κατεβαίνει και η στάθμη των μισθών των ιδιωτικών υπαλλήλων. Λειτουργούμε, με λίγα λόγια, κοντόφθαλμα και εγωιστικά.

Πριν λίγες μέρες δημοσιεύθηκε στο διαδίκτυο ένα συγκλονιστικό κείμενο μιας κοπέλας με τίτλο «Ξημερώνει νύχτα». Αναπαράχθηκε από blogs, από το twitter, ακόμα και από εφημερίδες. Συνοψίζοντας το, μια κοπέλα η οποία εδώ και χρόνια ζούσε και εργαζόταν στην Αθήνα, συνειδητοποιεί μετά από κάποιους μήνες στην ανεργία, πως δεν μπορεί όχι μόνο να συντηρήσει το σπίτι της και τον εαυτό της, αλλά δεν έχει χρήματα ούτε για να μετακομίσει, ούτε για να αποθηκεύσει κάπου τα πράγματά της σε περίπτωση που μετακόμιζε στο μικρό διαμέρισμα της μητέρας της στην επαρχία, αλλά ούτε και να φιλοξενήσει κάπου τα μικρά ζώα που είχε υπό την προστασία της. Με το κείμενό της, κατάφερε να μας ταρακουνήσει και να καταλάβουμε τι μπορεί να συμβεί αύριο και σε μας (υπάρχουν και ανθρωπόμορφα ζώα που δεν το κατάλαβαν βέβαια) και ζήτησε βοήθεια. Κι εδώ έρχεται ξανά η αλληλεγγύη.

Όμως, τι είναι τελικά αλληλεγγύη ακόμα και σε αυτή την περίπτωση; Να δώσεις χρήματα για τη μεταφορική; Να προσφερθείς να αποθηκεύσεις κάποια από τα πράγματα της κοπέλας σ’ ένα δικό σου ανεκμετάλλευτο χώρο; Να φιλοξενήσεις για κάποιο διάστημα τα ζωντανά της; Πιστεύω πως όλα αυτά, παρόλο που στιγμιαία είναι απαραίτητα να συμβούν, δεν αποτελούν παρά ακόμα μια ένδειξη φιλανθρωπίας. Η πραγματική «κρίση» αλληλεγγύης που θα έπρεπε να μας συνταράξει θα ήταν να οργανωθεί σε τοπικό επίπεδο ο μικρόκοσμός μας και να διεκδικήσει χώρους που μένουν ρημαγμένοι ώστε να μπορούν να φιλοξενηθούν άνθρωποι που χάνουν τη δουλειά τους, χώρους όπου θα μπορούν να φιλοξενούνται κατοικίδια νέων ανέργων που δεν θέλουν να τα αφήσουν στην τύχη τους αλλά ίσως δεν μπορούν να κάνουν αλλιώς (είναι άπειρα τέτοια κρούσματα τον τελευταίο καιρό ακόμα και με σκυλιά ράτσας να περιφέρονται μόνα στους δρόμους ή στην ερημιά γιατί οι ιδιοκτήτες τους δεν μπορούν να ανταποκριθούν στην ακριβή διατροφή τους, με αποτέλεσμα να πεθαίνουν γιατί δεν έχουν μάθει να ζουν μόνα), χώρους όπου θα δίνεται ψυχολογική, αλλά και υλική υποστήριξη στα άτομα που το έχουν ανάγκη. Ακόμα κι αν δεν είναι δυνατή η χρήση ερειπωμένων ή ανεκμετάλλευτων κτηρίων, θα μπορούσε κάθε γειτονιά να κάνει ένα κοινό ταμείο για να νοικιάζει τέτοιους χώρους και να τους φροντίζουν μόνοι τους οι άνθρωποι που έχουν την ανάγκη τους – νιώθοντας ταυτόχρονα χρήσιμοι και δημιουργικοί. Τα κοινωνικά παντοπωλεία, οι χώροι ανταλλαγής αγαθών για υπηρεσίες και αντίστροφα, είναι μερικά παραδείγματα που αρχίζουν να λειτουργούν και να δείχνουν έμπρακτη, και με μέλλον, αλληλεγγύη.

Με αυτόν τον τρόπο θα έχουμε προετοιμαστεί και σαν κοινωνία για τα δυσκολότερα που έρχονται με την επικείμενη, σίγουρη, πτώχευση ώστε να μην εξαθλιωθούμε και αγριέψουμε. Αντί να αναπτυχθεί το ένστικτο της αυτοσυντήρησης κατ’ άτομο -όπως και θα συμβεί σε μια ατομοκεντρική καπιταλιστική κοινωνία- οφείλουμε να προετοιμάσουμε ένα συλλογικό ένστικτο αυτοσυντήρησης που και θα «μπαλώσει» τον σκισμένο κοινωνικό ιστό, αλλά και μπορεί να δημιουργήσει και πιο βαθιές ρίζες στις ανθρώπινες σχέσεις.

Αλληλεγγύη σημαίνει να βγεις στον δρόμο για τον εργάτη που απολύθηκε παρόλο που είσαι δημόσιος υπάλληλος, να φωνάξεις για τον δάσκαλο που θα δουλεύει για 600 ευρώ ενώ είσαι γονιός, να στηρίξεις τον δημόσιο υπάλληλο που θα χάσει τη δουλειά του ενώ είσαι ελεύθερος επαγγελματίας γιατί ξέρεις πως, εν τέλει, η δική του ευημερία είναι και δική σου, η δική του απελπισία θα είναι και δική σου, η πείνα του μπορεί να τραφεί από το απόθεμά σου. Αντί να διεκδικούμε μόνο όσα μας οφείλουν σαν συντεχνίες ας απαιτήσουμε μεγαλύτερη φορολόγηση των πλουσίων, ξαναμοιρασιά της γης και του πλούτου, προστασία των κοινωνικών παροχών και σταμάτημα στην προκλητική κατανάλωση των εχόντων την ίδια ώρα που άνθρωποι λιμοκτονούν. Αντί να είμαστε φιλάνθρωποι, ας ξαναγίνουμε άνθρωποι.